በቤተ ክርስቲያን ትውፊት መሠረት ደራሲው ማቴዎስ ነው፤ እርሱም ቀራጭና ከዐሥራ ሁለቱ የኢየሱስ ሐዋርያት አንዱ ነበር። ከክርስቶስ ልደት በኋላ በ140 ዓ.ም. የነበሩ የጥንት የቤተ ክርስቲያን መሪዎች ይህንን አመለካከት ይደግፉ ነበር። ሆኖም፣ ዘመናዊ ምሁራን ማቴዎስ በማርቆስ ወንጌል ላይ መደገፉን በመጥቀስ፣ የአይን እማኝ በሌላ ሰው ዘገባ ላይ ለምን ይመሰረታል? ብለው ይጠይቃሉ። ማስረጃዎች እንደሚያሳዩት፣ ወንጌሉ የተጻፈው የአይሁድን ሕግ ጠንቅቆ በሚያውቅ ስሙ ያልተጠቀሰ አይሁዳዊ ክርስቲያን ሲሆን፣ የተጻፈበት ዘመንም በግምት ከ50-110 ዓ.ም. መካከል እንደሆነ ይታመናል፤ ብዙዎች በ70 ዓ.ም. አካባቢ የቤተ መቅደሱን መፍረስ ተከትሎ እንደተጻፈ ይገምታሉ።

የወንጌሉ ዓላማ ኢየሱስ የእግዚአብሔርን የቃል ኪዳን ተስፋዎች የፈጸመ የንጉሥ ዳዊት ዝርያ የሆነው መሲሕ መሆኑን ማሳየት ነው። በሥነ ምግባራዊ ትምህርቶችና ምሳሌዎች አማካኝነት እንደ "መንግሥተ ሰማያት" የእግዚአብሔር መንግስት ባህሪያትን ያስተምራል። በተጨማሪም، በተራራው ስብከት ላይ እንደሚታየው፣ ኢየሱስ ትእዛዛትን በጥልቅ በመተርጎም ሕግን ለመፈጸም የመጣ አዲሱ ሙሴ አድርጎ ያቀርበዋል።

• የትውልድ ሐረግና ልደት (ምዕ. 1-2)፦ የመሲሕነት ምስክርነቱን ለማሳየት በኢየሱስ የትውልድ ሐረግ ይጀምራል፤ ከዚያም ተአምራዊ ልደቱ፣ የሰብአ ሰገል ጉብኝትና ወደ ግብፅ መሰደዱ ይከተላል።
• የቀደመ አገልግሎት (ምዕ. 3-4)፦ የኢየሱስን ጥምቀት፣ ፈተና እና በገሊላ የጀመረውን ይፋዊ አገልግሎቱን ያካትታል።
• ትምህርቶችና ተአምራት (ምዕ. 5-20)፦ እንደ የተራራው ስብከት (ምዕ. 5-7) ያሉ ቁልፍ ትምህርቶችን፣ ብፅዕናን፣ ስለ ጸሎትና ጽድቅ የተሰጡ መመሪያዎችን ይዟል። እንደ ዘሪውና እንክርዳዱ ያሉ ተአምራትንና ልዩ ምሳሌዎችንም ጽፏል።
• ግጭቶችና ሕማማት (ምዕ. 21-28)፦ የኢየሱስ ወደ ኢየሩሳሌም መግባት፣ ግጭቶች፣ የመጨረሻው እራት፣ ክህደት ፡ ችሎት፡ ስቅለትና ትንሣኤን በዝርዝር ያቀርባል። ደቀ መዛሙርቱ ትምህርቱን በዓለም ዙሪያ እንዲያዳርሱ በሚያዘው ታላቁ ተልዕኮ ይጠናቀቃል።

• ትንቢቶች መፈጸማቸውን ለማሳየት ብሉይ ኪዳንን በተደጋጋሚ ይጠቅሳል (ሚክያስ 5:2፣ ሆሴዕ 11:1)።
• በሥነ ምግባራዊ ትምህርቶችና በደቀ መዝሙርነት ላይ ያተኩራል፤ እምነትን፣ ንስሐንና እምነትን በበጎ ሥራ መግለጽን ያሳያል።
• ከሌሎቹ ወንጌላት በበለጠ ስለ ሳንቲሞችና ሂሳብ የሚጠቅስ ሲሆን፣ ይህም ከማቴዎስ የቀራጭነት ዳራ ጋር ይስማማል።

ይህ ወንጌል ብሉይና አዲስ ኪዳንን በማገናኘት፣ ኢየሱስ የአይሁድን ተስፋዎች እንዴት እንደፈጸመና ድነትን ለሁሉም ሕዝቦች እንዳዳረሰ ያሳያል። የተደራጀ አቀራረቡ የክርስቲያን ሥነ ምግባርንና ሥነ መለኮትን ለመረዳት ወሳኝ ያደርገዋል። ታላቁ ተልዕኮ (ማቴ. 28:19-20) በዓለም ዙሪያ የክርስቲያን የወንጌል ስርጭት ላይ ተጽዕኖ አሳድሯል።

ወንጌሉ ደራሲውን በግልጽ ባይጠቅስም የጥንት የቤተ ክርስቲያን ትውፊት በአንድ ድምፅ ማርቆስ እንደጻፈው ይናገራል። ማርቆስ በአዲስ ኪዳን ከጳውሎስ ጋር (ቆላ. 4:10) እና ከጴጥሮስ ጋር (1ጴጥ. 5:13) የሠራ ሰው እንደሆነ ተገልጿል። ፓፒያስ የተባለ የጥንት የቤተ ክርስቲያን አባት ማርቆስ የጴጥሮስን የአይን እማኝነት ዘገባዎች እንደሰበሰበ ጽፏል። ሆኖም ዘመናዊ ምሁራን ወንጌሉ ስሙን አለመግለጹንና በቃል ትውፊቶች ላይ መደገፉን በመጥቀስ ይህንን ይከራከራሉ። የተጻፈበት ጊዜ በ65-70 ዓ.ም. አካባቢ እንደሆነ ይታመናል፤ ይህም በ70 ዓ.ም. ከነበረው የኢየሩሳሌም ጥፋት በፊት ነው። አንባቢዎቹ የአይሁድን ልማዶችና የአራማይክ ቃላትን መተርጎም ስላስፈለገው የጻፈው በሮም ለነበሩ አሕዛብ ክርስቲያኖች እንደሆኑ ይታመናል።

የማርቆስ ወንጌል ዓላማ ኢየሱስን እንደ መሲሕና የእግዚአብሔር ልጅ ማቅረብ ሲሆን ለሰው ልጆች የሚሞት መከራን የሚቀበል አገልጋይ መሆኑን ያሳያል። ወንጌሉ የኢየሱስን ሥልጣን በተአምራትና በአጋንንት ማውጣት ያሳያል፤ ትረካውም ፈጣን ሲሆን "ወዲያው" የሚለውን ቃል በተደጋጋሚ ይጠቀመዋል። ቁልፍ ጭብጦች "የመሲሕነት ምሥጢር" (ኢየሱስ ስለ ማንነቱ ዝም እንዲባል ማዘዙ)፣ የደቀ መዛሙርቱ አለመረዳት ፤ አገልግሎት፤ በመሥዋዕትነት የተሞላ የደቀ መዝሙርነት ጥሪ ናቸው። የወንጌሉ ዓላማ በሮም የነበሩ ክርስቲያኖች በስደት ጊዜ እምነታቸውን ማጠንከርና የደቀ መዝሙርነትን ትርጉም ማስተማር ነበር።

የማርቆስ ወንጌል በሦስት ዋና ዋና ክፍሎች የተዋቀረ ነው፦

• ክፍል 1: የኢየሱስ ሥልጣን (ማር. 1:1-8:21)፦ ዮሐንስ መጥምቁን ያስተዋውቃል። የኢየሱስን ጥምቀትና ዋና መልእክቱን "የእግዚአብሔር መንግሥት ቀርባለች" የሚለውን ያቀርባል።
• ክፍል 2: የኢየሱስ ማንነት (ማር. 8:22-10:52)፦ ኢየሱስ "እናንተ እኔን ማን እንደሆንኩ ትላላችሁ?" ብሎ ሲጠይቅ ጴጥሮስ "አንተ ክርስቶስ ነህ!" ብሎ ይመልሳል። ኢየሱስም መከራ የሚቀበል አገልጋይ እንጂ ወታደራዊ ንጉሥ አለመሆኑን ይገልጻል።
• ክፍል 3: የኢየሱስ ሕማማትና ትንሣኤ (ማር. 11:1-16:8)፦ የኢየሱስ ወደ ኢየሩሳሌም መግባት፣ ቤተ መቅደሱን ማንጻት፣ ስቅለትና ትንሣኤን ይተርካል። ወንጌሉ ሴቶች ከመቃብሩ በፍርሃት ሲሸሹ በድንገት ይጠናቀቃል። ምንም እንኳ አንዳንድ ቅጂዎች ማርቆስ 16:9-20ን ቢጨምሩም، እነዚህ በጥንታዊዎቹ ጽሑፎች ውስጥ አይገኙም።

የማርቆስ ወንጌል ከወንጌላት ሁሉ አጭሩና በድርጊት የተሞላ ነው። ከትምህርቶቹ ይልቅ በኢየሱስ ሥራዎች ላይ ያተኩራል። "የመሲሕነት ምሥጢር" የማርቆስ ወንጌል ልዩ ገጽታ ነው። ከሌሎቹ ወንጌሎች በተለየ መልኩ የማርቆስ ወንጌል ደቀ መዛሙርቱ ኢየሱስን በተደጋጋሚ እንዳልተረዱት ያሳያል። ከማቴዎስ በተለየ የትውልድ ሐረግ የለውም።

የማርቆስ ወንጌል ምናልባትም ለመጀመሪያ ጊዜ የተጻፈው ወንጌል በመሆኑ ለማቴዎስና ለሉቃስ እንደ ምንጭ ሆኖ አገልግሏል። ከ90% በላይ የሚሆነው የማርቆስ ይዘት በማቴዎስ ውስጥ ይገኛል። ኢየሱስን እንደ መከራ ተቀባይ አገልጋይ ማቅረቡ የጥንቷን ቤተ ክርስቲያን ሥነ-መለኮት በእጅጉ ቀርጿል፤ ይህም የክርስቶስን ተልዕኮና የደቀ መዝሙርነት ጥሪን ለመረዳት መሠረት ሆኗል።

የሉቃስ ዓላማ በአይን እማኞች ላይ ተመሥርቶ "ሥርዓት ያለው ዘገባ" ማቅረብ ነው፤ ይህም ለቴዎፍሎስና ለሌሎች አንባቢያን ስለ ኢየሱስ ሕይወት ትምህርቶች ሞትና ትንሣኤ እርግጠኝነትን ለመስጠት ነው (ሉቃስ 1:1-4)። ሉቃስ ኢየሱስን ለድሆች፣ ለተገለሉ፣ ለሴቶችና ለኃጢአተኞች ያለውን ርኅራኄ በማጉላት የሰው ልጆች ሁሉ አዳኝ እንደሆነ ያሳያል።

• መቅድምና የልደት ትረካዎች (ምዕ. 1-2)፦ ብስራተ ማርያምን፤ ዮሐንስ መጥምቁን፤ የኢየሱስን ልደት፤ የእረኞችን ጉብኝትና ኢየሱስ በቤተ መቅደስ መገኘቱን ያካትታል።
• የአገልግሎት ዝግጅት (ምዕ. 3-4)፦ የዮሐንስ መጥምቁ አገልግሎት፤ የኢየሱስ ጥምቀት፤ የትውልድ ሐረግና ፈተና።
• በገሊላ አገልግሎት (ምዕ. 4-9)፦ ኢየሱስ ያስተምራል፤ ተአምራትን ያደርጋል፤ ደቀ መዛሙርትን ይጠራል፤ የተራራውን ስብከትም ያካትታል።
• ወደ ኢየሩሳሌም ጉዞ (ምዕ. 9:51-19:27)፦ በጉዞው ወቅት በሰጣቸው ትምህርቶች ላይ ያተኩራል፤ እንደ ደጉ ሳምራዊና አባካኙ ልጅ ያሉ ልዩ ምሳሌዎችን ይዟል።
• በኢየሩሳሌም አገልግሎት (ምዕ. 19:28-21:38)፦ ኢየሱስ ወደ ኢየሩሳሌም ገብቶ ቤተ መቅደሱን ያነጻል፤ ጥፋቱንም ይተነብያል።
• የሕማማት ትረካ (ምዕ. 22-23)፦ የመጨረሻውን እራት ፤ መያዙን፤ ችሎቱን፤ ስቅለቱንና ቀብሩን በዝርዝር ያቀርባል።
• ትንሣኤና ዕርገት (ምዕ. 24)፦ ከኢየሱስ ትንሣኤ በኋላ፡ መገለጥና፡ በዕርገቱ ይጠናቀቃል።

ሉቃስ በዝርዝር የልጅነት ትረካዎቹ ይታወቃል፤ ይህም የኢየሱስን ሰብዓዊነትና መለኮታዊ ተልዕኮ ያሳያል። እንደ ደጉ ሳምራዊ (ሉቃስ 10:25-37) እና አባካኙ ልጅ (ሉቃስ 15:11-32) ያሉ ልዩ ምሳሌዎች ፍቅርን፡ ይቅርታንና የእግዚአብሔርን መንግሥት ያሳያሉ። ወንጌሉ የመንፈስ ቅዱስን ሚና፣ ጸሎትንና አምልኮን ያሳያል፤ እንዲሁም ለአይሁድና ለአሕዛብ ሁሉ የሚሆን አዲስ ማኅበረሰብ መመሥረትንና ሁሉን አቀፍ ድነትን ያውጃል።

ወንጌሉ ደራሲውን በግልጽ ባይጠቅስም፡ የጥንቷ የቤተ ክርስቲያን ትውፊት ደራሲው ከዘብዴዎስ ልጆች አንዱና "ኢየሱስ ይወደው የነበረው ደቀ መዝሙር" (ዮሐ. 21:20-24) በመባል የሚታወቀው ሐዋርያው ዮሐንስ እንደሆነ በአንድ ድምፅ ይስማማል። ይህ አመለካከት እንደ ኢራኒየስ ባሉ የጥንት የቤተ ክርስቲያን አባቶች የተደገፈ ነው። ደራሲው የኢየሱስን አገልግሎት የአይን እማኝ መሆን አለበት(ዮሐ. 1:14፤ 19:35)፤ ይህም ከዮሐንስ ማንነት ጋር ይስማማል።

ሆኖም፡ ዘመናዊ ምሁራን ወንጌሉ ስሙን አለመግለጹንና ሥነ-መለኮታዊ ይዘቱ ላይ ማተኮሩን በመጥቀስ ይህንን ይከራከራሉ። ወንጌሉ የተጻፈው በዮሐንስ ዙሪያ በተሰበሰበ ማኅበረሰብ ሊሆን እንደሚችልና ምዕራፍ 21 በኋላ እንደተጨመረ ይገምታሉ። የተጻፈበት ጊዜ ከ90-100 ዓ.ም. መካከል በኤፌሶን እንደሆነ ይታመናል።

የዮሐንስ ዓላማ አንባቢያን ኢየሱስ እርሱ ክርስቶስ የእግዚአብሔር ልጅ እንደ ሆነ አምነው የዘላለም ሕይወት እንዲኖራቸው ነው (ዮሐ. 20:31)። ቁልፍ ጭብጦች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦

• ከፍተኛ ክርስቶሎጂ፦ ኢየሱስን መለኮታዊ፣ ቅድመ-ሕልውና ያለው ቃል (ሎጎስ)፣ ሙሉ አምላክና ሙሉ ሰው አድርጎ ያቀርበዋል።
• ሰባቱ "እኔ ነኝ" አባባሎች፦ ኢየሱስ "እኔ የሕይወት እንጀራ ነኝ" (ዮሐ. 6:35)፣ "እኔ የዓለም ብርሃን ነኝ" (ዮሐ. 8:12) ባሉ አባባሎች መለኮታዊ ማንነቱን ይገልጻል።
• የዘላለም ሕይወትና እምነት፦ የዘላለም ሕይወት በኢየሱስ በማመን እንደሚገኝ ያሳያል (ዮሐ. 3:16)።
• ብርሃንና ጨለማ፦ ኢየሱስን እንደ ብርሃን ፡ ዓለምን ደግሞ እንደ ጨለማ አድርጎ በማቅረብ እውነትን ከሐሰት ይለያል።
• መንፈስ ቅዱስ፦ መንፈስ ቅዱስን እንደ አጽናኝ በማጉላት፣ ከኢየሱስ ዕርገት በኋላ ተልዕኮውን እንደሚቀጥል ያስረዳል።

የዮሐንስ ወንጌል በጭብጥ የተዋቀረ ነው፦

• መቅድም (1:1–18)፦ ኢየሱስን ቃል (ሎጎስ) እንደሆነ ያስተዋውቃል።
• የምልክቶች መጽሐፍ (1:19–12:50)፦ የኢየሱስን መለኮትነት የሚያሳዩ ሰባት ተአምራዊ ምልክቶችን ይተርካል፤ ለምሳሌ ውሃን ወደ ወይን መለወጥና አልዓዛርን ከሞት ማስነሳት።
• የክብር መጽሐፍ (13:1–20:31)፦ የኢየሱስ የመጨረሻ ትምህርቶች፣ ስቅለትና ትንሣኤ ላይ ያተኩራል።
• መደምደሚያ (20:30–31)፦ የወንጌሉን ዓላማ ይገልጻል።
• ተጨማሪ ክፍል (ምዕ. 21)፦ በኋላ እንደተጨመረ የሚታመን ሲሆን፣ ኢየሱስ ከትንሣኤ በኋላ ለደቀ መዛሙርቱ መገለጡንና ጴጥሮስን ወደ አገልግሎት መመለሱን ይተርካል።

የዮሐንስ ወንጌል ከሲኖፕቲክ ወንጌሎች በእጅጉ ይለያል፦

• ምሳሌዎች የሉትም፦ በምትኩ ረጅም ንግግሮችንና ውይይቶችን ይጠቀማል (ለምሳሌ ከኒቆዲሞስ ጋር)።
• የተለየ የጊዜ ቅደም ተከተል፦ የኢየሱስን ስቅለት በተለየ ቀን ያስቀምጣል።
• ልዩ ይዘት፦ እንደ አልዓዛር ከሞት መነሣትና የደቀ መዛሙርቱን እግር ማጠብ ያሉ በሌሎች ወንጌላት የማይገኙ ታሪኮችን ያካትታል።
• የሲኖፕቲክ ይዘት አለመኖር፦ እንደ ተራራው ስብከት ያሉ በሌሎቹ ወንጌላት የሚገኙ ብዙ ክስተቶችን አይጠቅስም።

የዮሐንስ ወንጌል ኢየሱስን ሙሉ በሙሉ መለኮታዊ አድርጎ በማቅረብ የሲኖፕቲክ ወንጌሎችን ሰብዓዊ ገጽታ ያሟላል። በእምነት ስለሚገኝ ድነት ያለው ትምህርት (ዮሐ. 3:16) የክርስቲያን አስተምህሮን ቀርጿል። ተምሳሌታዊ ሀብቱ ለክርስቲያናዊ እምነት ትንተና ጥልቀት ይሰጣል።