ዓላማ እና ወሰን

የፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮት በክርስትና ታሪክ ውስጥ ከተከሰቱት እጅግ ጉልህ አእምሯዊና መንፈሳዊ ንቅናቄዎች አንዱ ሲሆን፣ ተጽዕኖውም የአውሮፓን ክርስትና ከመቅረጽ ባለፈ ዓለም አቀፋዊውን የሃይማኖት ምህዳር በከፍተኛ ደረጃ የለወጠ ነው። ይሁን እንጂ፣ በኢትዮጵያ የሃይማኖት ጥናቶች አካዳሚያዊ የውይይት መድረክ ውስጥ፣ የፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮት ዘወትር የሚታየው ከውጭ እንደገባ ባዕድ አስተሳሰብ፤ ይኸውም የአሥራ ዘጠነኛው መቶ ክፍለ ዘመን የአውሮፓ ሚስዮናውያን ትሩፋት ወይም ከሃያኛው መቶ ክፍለ ዘመን የጴንጤቆስጤ ንቅናቄ ጋር ብቻ የተቆራኘ የቅርብ ጊዜ ታሪካዊ ክስተት ተደርጎ ነው። ይህ ጥናት እነዚህን አግላይና አሳናሽ የታሪክ ትርክቶች በጥልቀት ይሞግታል። በመሆኑም፣ በኢትዮጵያ ነባራዊ ዐውድ ውስጥ የፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮትን በከፍተኛ አካዳሚያዊ ጥብቅነትና በታሪካዊ ስሜታዊነት ለመረዳት ቢያንስ አራት ዐበይት መዝገቦችን ባካተተ ሰፊ ማዕቀፍ መመርመር እንዳለበት ይህ ጽሑፍ በጽኑ ይከራከራል። እነዚህም፦ የአውሮፓን ተሐድሶ መሠረታዊ ጥያቄዎች አስቀድመው ያንጸባረቁ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያን (ኢ.ኦ.ተ.ቤ.) ውስጥ የተነሱ የውስጥ ተሐድሶ ንቅናቄዎች፤ የአውሮፓ ተሐድሶ ጥንታዊ የዶክትሪን (የነገረ መለኮት ትምህርት) ሥርዓት፤ ከአሥራ ዘጠነኛው መቶ ክፍለ ዘመን መባቻ አንሥቶ በኢትዮጵያ ውስጥ የተካሄደው የፕሮቴስታንት ሚስዮናውያን እንቅስቃሴ ውስብስብ ታሪካዊ ዳራ፤ እና በአሁኑ ዘመን በኢትዮጵያ ውስጥ ሥር የሰደዱት አገር በቀል የወንጌላውያንና የጴንጤቆስጤ አብያተ ክርስቲያናት ነባራዊ ገጽታ ናቸው።

የሜቶሎጂ አቀራረብ

ይህ ጥናት የተቀናጀ የሦስትዮሽ የጥናት ሥነ-ዘዴን ተግባራዊ ያደርጋል። አንደኛ፣ የፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮታዊ አስተሳሰብን ከአሥራ ስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን አንሥቶ እስከ አሁን ዘመን ድረስ ያለውን የዕድገት ሂደት ለመተንተን የ'ታሪካዊ ሥነ-መለኮት' ሐቲታዊ መሣሪያዎችን ይጠቀማል። ሁለተኛ፣ መሠረታዊ የሆኑትን የፕሮቴስታንት ትምህርቶችን ከኢትዮጵያ ኦርቶዶክሳዊ ትውፊት ሥነ-መለኮታዊ እሳቤዎች ጋር በማነጻጸር ጥልቅ የ'ንጽጽራዊ ሥነ-መለኮት' ትንተናን ያካሂዳል። ሦስተኛ፣ በፕሮቴስታንት የሚስዮን ታሪክና በኢትዮጵያ ክርስትና መካከል የተፈጠረው መስተጋብር፣ ወደ ምዕራባዊ ፕሮቴስታንቲዝም ወይም ወደ ኢትዮጵያ ኦርቶዶክሳዊነት ብቻ ሊጠቃለሉ የማይችሉ አዳዲስ ሥነ-መለኮታዊ ውቅሮችን እንዴት ሊያስገኝ እንደቻለ ለመመርመር የ'ዐውዳዊ ሥነ-መለኮት' ማዕቀፍን በስፋት ይተገብራል። የጥናቱ ዐቢይ ምንጮች የማርቲን ሉተር፣ የጆን ካልቪን እና የኡልሪክ ዝዊንግሊ መሠረታዊ ጽሑፎችን እንዲሁም ታላላቆቹን የፕሮቴስታንት የእምነት አንቀጾች ያካትታሉ። በሌላ በኩል፣ ኢትዮጵያዊ መሠረት ያላቸው ምንጮች የአጼ ዘርአ ያዕቆብ የዘመነ መንግሥት ዜና መዋዕሎችን፣ የአባ እስጢፋኖስን (ዘረ ብሩክ) የገድል ጽሑፎችን እና ዘመናዊ የኢትዮጵያ ሥነ-መለኮታዊ ድርሳናትን በጥልቀት የሚመረምሩ ይሆናሉ። በተጨማሪም፣ ጥናቱ ከተሐድሶ ታሪክ፣ ከኢትዮጵያ ቤተክርስቲያን ታሪክ እና ከስብከተ ወንጌል ጥናቶች የተውጣጡ ሁለተኛ ደረጃ ምንጮችን በማዋሃድ ይዳብራል።

የቅድመ-ተሃድሶ አውድ

የፕሮቴስታንት ተሐድሶን ንቅናቄ በአግባቡ ለመረዳት፣ በመካከለኛው ዘመን ማብቂያ ላይ በምዕራቡ የክርስትና ዓለም ተከስቶ የነበረውን ጥልቅ መዋቅራዊና መንፈሳዊ ቀውስ በጥልቀት መመርመር የግድ ይላል። በአሥራ አምስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን፣ በምዕራብ አውሮፓ የነበረችው ተቋማዊት ቤተክርስቲያን በሥልጣኗ፣ በሥነ-ምግባራዊ ተዓማኒነቷ፣ እንዲሁም በሥነ-መለኮታዊ ወጥነት (Doctrinal Coherence) ላይ ከባድ ፈተናዎች ተጋርጠውባት ነበር። በተለይም ከ1378 እስከ 1417 ዓ.ም. በዘለቀው 'ታላቁ የምዕራብ ቤተክርስቲያን መከፋፈል' ወቅት የተለያዩ ጳጳሳት ለካቶሊካዊው መንበረ ሥልጣን በተመሳሳይ ጊዜ ያነሱት የነበረው የተፎካካሪነት ጥያቄ፣ የጳጳሳቱን አጠቃላይ መንፈሳዊ የበላይነት በእጅጉ አሽቆልቁሎታል። በዚህም የተነሳ፣ የቤተክርስቲያን አጠቃላይ ጉባኤያትን ከጳጳሳዊ ሥልጣን በላይ ለማድረግ የተነሳው የ'ኮንሲሊያሪዝም' ንቅናቄ፣ የቤተክርስቲያንን ሥልጣን ከቅዱሳት መጻሕፍት የበላይነት ሥር የማድረግን የፕሮቴስታንት መርህ አስቀድሞ በማመላከት ከፍተኛ ሥነ-መለኮታዊ ምላሽን አስገኝቷል።

በሌላ በኩል፣ በህዳሴው (Renaissance) ዘመን የተከሰተው የጥንታዊ ዕውቀት ማንሰራራት እና የጥንታዊ ግሪክ የመጽሐፍ ቅዱስ ቅጂዎች መገኘት፣ የዘመኑ 'የሰብአዊነት' ምሁራን በወቅቱ በሰፊው ጥቅም ላይ ይውል በነበረው የላቲን ቩልጌት የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉምና በመካከለኛው ዘመን ሥነ-መለኮታዊ አስተምህሮዎች ላይ ሂሳዊ ትንታኔ እንዲያቀርቡ አስችሏቸዋል። ለዚህም እንደ ማሳያ የሚጠቀሰው፣ በ1516 ዓ.ም. በኢራስመስ ዘሮተርዳም የታተመው የግሪክ አዲስ ኪዳን ሲሆን፤ ይህ ሥራ ቁልፍ የሆኑ የላቲን የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች በስህተት እንደተተረጎሙ ወይም ትርጉማቸው እንደተዛባ የሚያሳይ ተጨባጭ ማስረጃ በማቅረብ ለተሐድሶው ወሳኝ ምሁራዊ መደላድል ፈጥሯል። ከዚህ ምሁራዊ መነቃቃት በተጨማሪ፣ በምዕመናን ዘንድ ሰፍኖ የነበረው ፀረ-ካህናት ስሜት፣ የኃጢአት ስርየት ወረቀት የንግድ ሽያጭ፣ እንዲሁም በከፍተኛ የቤተክርስቲያን መሪዎች ላይ ይታይ የነበረው የሥነ-ምግባር ብልሹነት ፣ መሠረታዊ እና መዋቅራዊ ተሐድሶ በቤተክርስቲያኒቱ ውስጥ እንዲካሄድ ከፍተኛ የታሪክ ጫናን አሳድሯል።

ማርቲን ሉተር እና የጀርመን ተሃድሶ

የፕሮቴስታንት ተሐድሶ ንቅናቄ ቀጥተኛ ታሪካዊ መነሻ ተደርጎ በስፋት የሚወሰደው፣ ጥቅምት 31 ቀን 1517 ዓ.ም. የተከሰተው ታሪካዊ ክስተት ነው። በዚህ ዕለት፣ የኦገስቲኒያን ሥርዓት መነኩሴና በዊተንበርግ ዩኒቨርሲቲ የመጽሐፍ ቅዱስ ሥነ-መለኮት ፕሮፌሰር የነበረው ማርቲን ሉተር፣ ታዋቂዎቹን 'ዘጠና አምስት መከራከሪያ ነጥቦች' ይፋ አደረገ። እነዚህ ጽሑፎች በመጀመሪያ ደረጃ ለአካዳሚያዊ የሥነ-መለኮት ክርክር የተዘጋጁ ግብዣዎች ቢሆኑም፣ በወቅቱ በስፋት ይሠራበት የነበረውን የኃጢአት ስርየት ሽያጭ ሥነ-መለኮታዊ መሠረትና የቤተክርስቲያኒቱን የክህነት ልምምድ ሥረ-መሠረት አጥብቀው የሚሞግቱ ነበሩ።

ከ1517 እስከ 1521 ዓ.ም. ባለው ጊዜ ውስጥ ማርቲን ሉተር ያሳየው ሥነ-መለኮታዊ ዕድገት ፣ በክርስትና የሃይማኖት ታሪክ ውስጥ ከተመዘገቡት እጅግ ጉልህ ምሁራዊና መንፈሳዊ ጉዞዎች አንዱን ይወክላል። በተለይም በ1520 ዓ.ም. ያሳተማቸው ሦስት ዐበይት መሠረታዊ ጽሑፎች፣ “ወደ ጀርመን ብሔር ክርስቲያን መኳንንት” ፣ “የቤተክርስቲያን ባቢሎናዊ ምርኮ” ፣ እና “ስለ ክርስቲያን ነፃነት”፣ የተሐድሶውን ማዕከላዊ ራእይ በግልጽ ያብራራሉ። እነዚህ ድርሳናት የመካከለኛው ዘመን ቤተክርስቲያንን የቅዱስ ቁርባን ሥነ-መለኮት መዋቅር በማፍረስ፣ ምስጢራተ ቤተክርስቲያንን ከሰባት ወደ ሁለት (ጥምቀት እና ቅዱስ ቁርባን) እንዲቀንሱ አድርገዋል፤ እንዲሁም 'የምእመናን ሁሉ ክህነት' የተሰኘውን አስተምህሮ እንደ ዐቢይ የቤተክርስቲያን መዋቅራዊ መርህ አጽንተዋል።

በ1521 ዓ.ም. በዎርምስ ጉባኤ የሉተር በይፋ መወገዝ እና ይህን ተከትሎም በ1522 ዓ.ም. አዲስ ኪዳንን ወደ ጀርመንኛ ቋንቋ መተርጎሙ፣ የተሐድሶውን ንቅናቄ ሁለትዮሽ አንቀሳቃሽ ኃይሎች ቁልጭ አድርገው ያሳያሉ፦ በአንድ በኩል ከማቆጥቆጥ ላይ ከነበሩት ብሔራዊ መንግሥታት ጋር የተፈጠረው ፖለቲካዊ ትስስር ሲሆን፣ በሌላ በኩል ደግሞ በጉተንበርግ የማተሚያ መሣሪያ ግኝት የተመቻቸው የሥነ-ጽሑፍና የመረጃ ስርጭት አብዮት ነው። በመጨረሻም፣ በ1530 ዓ.ም. በፊሊፕ ሜላንክተን አርቃቂነት የጸደቀው የ'ኦግስበርግ የእምነት አንቀጽ' ፣ የሉተራኒዝም ሥነ-መለኮት ዐቢይ የዶክትሪን መሠረት በመሆን ተቋቋመ።

የስዊዘርላንድ ተሃድሶ፡ ዝዊንግሊ እና ካልቪን

የስዊዘርላንድ ተሐድሶ ከጀርመኑ ንቅናቄ በተለየ ሥነ-መለኮታዊ ምህዋር ላይ የተገነባ ነበር። በዙሪክ ከተማ የተነሳው ኡልሪክ ዝዊንግሊ ከ1519 ዓ.ም. ጀምሮ የካቶሊካዊት ቤተክርስቲያንን ልማዳዊ ትውፊቶች ብቻ ሳይሆን፣ የሉተርን የቅዱስ ቁርባን ሥነ-መለኮት ጭምር በጥብቅ የሚሞግት ይበልጥ ሥር ነቀል የሆነ ሰብአዊ ተሐድሶን አራምዷል። በተለይም 'የጌታ እራት' የክርስቶስን አካላዊ ህልውና የሚያሳይ ሳይሆን መንፈሳዊ መታሰቢያ ብቻ ነው በሚለው ተምሳሌታዊ የቅዱስ ቁርባን ዕይታው የተነሳ፣ በ1529 ዓ.ም. በማርበርግ የሃይማኖት ውይይት ከማርቲን ሉተር ጋር ቀጥተኛ የዶክትሪን ግጭት ውስጥ ገብቷል፤ ይህም የፕሮቴስታንት ንቅናቄን ኅብረት ያዳከመና ዘላቂ የታሪክ ስብራት ያስከተለ ክስተት ነበር።

በሌላ በኩል፣ ጆን ካልቪን ለተሐድሶው ሥነ-መለኮት ያበረከተው አንጸባራቂ አስተዋጽኦ፣ የፕሮቴስታንት አስተሳሰብን በከፍተኛ የስልትና የምሁራዊ ጥልቀት የተነተነበት መንገድ ነው። በ1536 ዓ.ም. በመጀመሪያ የታተመውና እስከ 1559 ዓ.ም. ድረስ በአራት ተከታታይ እትሞች የዳበረው “የክርስቲያን ሃይማኖት ተቋማት” የተሰኘው ታላቅ መጽሐፉ፣ 'በእግዚአብሔር ዕውቀት' እና 'በራስ ዕውቀት' ዙሪያ የተቀመረ የተሟላ የዶግማቲክ ሥነ-መለኮት ሥርዓትን ያቀርባል። ካልቪን ያራመዳቸው የመለኮታዊ ሉዓላዊነት ፣ የድርብ ቅድመ-ውሳኔ ፣ የኪዳን ሥነ-መለኮት እና የቤተክርስቲያን አስተዳደራዊ ሥርዓት መሠረተ-ትምህርቶች፤ በኔዘርላንድስ፣ በስኮትላንድ፣ በእንግሊዝ፣ እንዲሁም በዓለም አቀፉ የፕሮቴስታንት ማኅበረሰብ ውስጥ ሥር የሰደዱትን የሪፎርምድ ትውፊቶች በጽኑ ቀርጸዋል።

የእንግሊዝ ተሐድሶ

የእንግሊዝ ቤተክርስቲያን ተሐድሶ የንጉሣዊ ፖለቲካን ፍላጎት ከእውነተኛ የሥነ-መለኮት ማሻሻያ ጋር ያዋሃደ ልዩ የታሪክ ፈለግን የተከተለ ነው። በ1534 ዓ.ም. ንጉሥ ሄንሪ ስምንተኛ ከሮማ ካቶሊክ ቤተክርስቲያን ጋር ያደረገው መቆራረጥ፣ 'የበላይነት አዋጅ' በሚል ሕጋዊ ማዕቀፍ የጸደቀ ሲሆን፣ መነሻውም ከፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮታዊ እምነት ይልቅ የሥርወ-መንግሥትና የፖለቲካ ኃይል ሚዛን ጥያቄ ነበር። ይሁን እንጂ፣ በንጉሥ ኤድዋርድ ስድስተኛ እና በኋላም በንግሥት ኤልሳቤጥ ቀዳማዊት ዘመነ መንግሥት፣ የእንግሊዝ ቤተክርስቲያን በ'ሠላሳ ዘጠኙ የእምነት አንቀጾች' እና በ'የጋራ ጸሎት መጽሐፍ' አማካኝነት የራሷን መለያ ያደረገችውን ልዩ የፕሮቴስታንት ማንነት አዳብራለች። ይህ የአንግሊካን ሥነ-መለኮት በሮማ ካቶሊካዊ ትውፊትና በአህጉራዊው (አውሮፓዊው) የፕሮቴስታንት እምነት መካከል መካከለኛ መንገድ ለመፍጠር ያደረገው ጥረት፣ እስከ ዛሬም ድረስ የዓለም አቀፉን የአንግሊካን ኅብረት ሥነ-መለኮታዊ አቋም የሚገልጽ ዐቢይ መገለጫ ነው።

የዌስትፋሊያ ሰላም እና የኑዛዜ ውህደት

ከ1545 እስከ 1648 ዓ.ም. የተዘረጋው የታሪክ ዘመን፣ የካቶሊክ ቤተክርስቲያን የተሐድሶውን ንቅናቄ ለመመከት ከጠራችው የትሬንት ጉባኤ አንሥቶ እስከ ዌስትፋሊያ የሰላም ስምምነት ድረስ፣ የፕሮቴስታንት እና የካቶሊክ የሥነ-መለኮት አቋሞች ወደ ጠንካራና ወደማይናወጥ የየራሳቸው የእምነት ማንነት ያደጉበትና የረጉበት ወቅት ነው። ከ1618 እስከ 1648 ዓ.ም. አውሮፓን ያመሰው 'የሠላሳ ዓመቱ ጦርነት' ፣ በመሠረቱ እንደ ሃይማኖታዊ ግጭት ቢሳልም በዋነኛነት ግን በፖለቲካዊ የሥልጣን ሽኩቻዎች የተዘወረ ነበር። ይህ መራራ ጦርነት ፍጻሜ ያገኘው በዌስትፋሊያ የሰላም ስምምነት ሲሆን፣ ስምምነቱም የካልቪኒዝም ክርስትና ከሉተራኒዝምና ከሮማ ካቶሊክ እምነት ጋር እኩል ሕጋዊ ዕውቅናን በቅድስት ሮማ ግዛት ውስጥ እንዲያገኝ አድርጓል። ይህ ታሪካዊ ስምምነት የዘመናዊቷን አውሮፓ የፖለቲካ አስተሳሰብ የፈጠረውን የሃይማኖት ብዝኃነት እና የብሔረ-መንግሥታት ሉዓላዊነት መዋቅራዊ ማዕቀፍ በይፋ አጽንቷል።

አምስቱ 'ሶላዎች' የፕሮቴስታንት ተሐድሶን የሥነ-ድኅነት እና የሥነ-ዕውቀት ማዕከላዊ ይዘት አጥርተው የሚያሳዩ መሠረታዊ መርሆች ናቸው። ምንም እንኳን እነዚህ አምስት መርሆች በተሐድሶው ዘመን እንደ አንድ የተቀናጀ ስልታዊ ዝርዝር ቀርበው ባይታወቁም፣ የመርሆቹ ስልታዊ ጥንቅር በአብዛኛው የተከናወነው በሃያኛው መቶ ክፍለ ዘመን በተደረጉ የሥነ-መለኮት ውህደቶች ቢሆንም፣ የተሐድሶ አባቶችን ዐቢይ ሥነ-መለኮታዊ ኪዳን በትክክል ጠቅልለው ይገልጻሉ። እያንዳንዱ 'ሶላ' በአንድ በኩል እንደ ጽኑ የእምነት ማረጋገጫ ሆኖ ሲያገለግል፣ በሌላ በኩል ደግሞ ካቶሊካዊውን ትውፊት የሚሞግት የክርክር መሣሪያ ሆኖ ይቆማል።

የሉተራን ሥነ-መለኮት

የሉተራን ሥነ-መለኮት በዋነኝነት የሚታወቀው 'በመስቀሉ ሥነ-መለኮት' ፣ ሕግና ወንጌልን በሚያነጻጽረው የዲያሌክቲክ አስተምህሮ፣ እንዲሁም በቅዱስ ቁርባን ሥነ-መለኮቱ ላይ በሚሰጠው ከፍተኛ ትኩረት ነው። ማርቲን ሉተር፣ ክርስቶስ በቅዱስ ቁርባኑ ኅብስዝና ወይን "ውስጥ፣ አብሮ፣ እና ሥር" በእውነት እንደሚገኝ በማስተማር፣ የካቶሊክን የባሕርይ መለወጥ እና የዝዊንግሊን ተምሳሌታዊ መታሰቢያ አጥብቆ ተቃውሟል። ይህ የሉተራን ትውፊት በተለይም በጀርመን፣ በስካንዲኔቪያና በባልቲክ አገራት ሥር የሰደደ ሲሆን፣ በሚስዮናውያን እንቅስቃሴም አማካኝነት ሥነ-መለኮቱን በዓለም አቀፍ ደረጃ፣ ኢትዮጵያንም ጨምሮ አስፋፍቷል።

የተሐድሶ / የካልቪኒስት ሥነ-መለኮት

በጆን ካልቪን አማካኝነት በጄኔቫ የተቀረጸውና ወደ ኔዘርላንድስ፣ ስኮትላንድ እንዲሁም እንግሊዝ (በፑሪታኒዝም መልክ) የተስፋፋው "የተሐድሶ ትውፊት" ፣ ሁሉን አቀፍ በሆነው ሥነ-መለኮታዊ ሥርዓቱ ይታወቃል። ይህ ጅረት በተለይም በእግዚአብሔር ፍጹም ሉዓላዊነት፣ በቃል ኪዳን ሥነ-መለኮት ፣ በሽማግሌዎች በሚመራ የቤተ ክርስቲያን አስተዳደር ፣ እንዲሁም 'ቅዱሳት መጻሕፍት በአምልኮ ውስጥ በግልጽ የሚያዝዙት ብቻ ይፈቀዳል' በሚለው ጥብቅ የአምልኮ ሥርዓት መርህ ላይ ጽኑ አቋም አለው። እ.ኤ.አ. በ1647 የወጡት የዌስትሚኒስተር መመዘኛዎች (የእምነት ኑዛዜው፣ እንዲሁም ታላቁና አጭሩ ካቴኪዝም) የተሐድሶ ኦርቶዶክሳዊነትን የዳበረና የበሰለ ሥነ-መለኮታዊ መግለጫ ይወክላሉ።

የአንግሊካን ሥነ-መለኮት

የአንግሊካን ትውፊት ራሱን እንደ "የታደሰች ካቶሊካዊት" እንጂ እንደ ንጹሕ ፕሮቴስታንት አድርጎ ስለማይቆጥር፣ በፕሮቴስታንት ዓለም ውስጥ ልዩ ሥፍራ ይይዛል። ከሪቻርድ ሁከር ጋር የሚያያዘው ሥነ-መለኮታዊ ዘዴው፣ ቅዱሳት መጻሕፍት፣ ትውፊት፣ እና ምክንያታዊነት ያካተተው "ባለ ሦስት ምሰሶ" አቀራረብ፤ በውስጡ አንግሎ-ካቶሊክ፣ ወንጌላዊ ፣ እና ሊበራል ጅረቶች አብረው እንዲኖሩ ሰፊ የልዩነት ማዕቀፍ ፈጥሯል።

የአናባፕቲስትና የአክራሪ ተሐድሶ ሥነ-መለኮት

"አክራሪው የተሐድሶ እንቅስቃሴ" የ16ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የተሐድሶ እንቅስቃሴን የግራ ክንፍ የሚወክል ነው። ይህ ጅረት መንግሥታዊ ድጋፍ ከነበራቸው የተሐድሶ አባቶች (ሉተር፣ ካልቪን፣ ዝዊንግሊ) አስተምህሮ ባሻገር በመሄድ፣ የሕፃናት ጥምቀትን አጥብቆ በመቃወምና ቤተ ክርስቲያን "በታመኑ አዋቂዎች ብቻ የምትዋቀር ማኅበረሰብ" መሆን እንዳለባት ያስተምራል። በተጨማሪም በሰላማዊነት ፣ በቤተ ክርስቲያንና በመንግሥት ፍጹም መለያየት፣ እንዲሁም ልዩ በሆነ የሺህ ዓመት ትንቢታዊ ዕይታቸው ይታወቃሉ። እንደ ሜኖናውያን፣ ሁተራውያንና ቆየት ብሎም አሚሾች ያሉት የአናባፕቲስት ማኅበረሰቦች እነዚህን መርሆች በመጠበቅ፤ ለሰላማዊነት ሥነ-መለኮት፣ ለቤተ ክርስቲያንና መንግሥት መለያየት፣ እንዲሁም ለማኅበረሰባዊ ሥነ-ምግባር ከፍተኛ አስተዋጽኦ አበርክተዋል።

የሜቶዲስትና የዌስሊያን ሥነ-መለኮት

በ18ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ጆን ዌስሊ በእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ የጀመረው የእድሳት እንቅስቃሴ፣ ከጊዜ በኋላ ወደ ዓለም አቀፍ የሜቶዲስት ንቅናቄ ተሸጋግሯል። ይህ ጅረት በተለይም "ለሁሉም ክፍት የሆነ ነጻ ጸጋ" በሚያስተምረው የአርሚኒያዊ የድነት ሥነ-መለኮት ፣ "ሙሉ መቀደስን" እንደ ሁለተኛ የጸጋ ሥራ በሚያየው አስተምህሮ፣ በማኅበራዊ ቅድስና ላይ ባለው አጽንዖት፣ እንዲሁም በከፍተኛ አደረጃጀት በሚመራ ሚስዮናዊ ተልእኮው ይለያል። የሜቶዲዝም ተጽዕኖ በዓለም አቀፍ ክርስትና፣ በተለይም በቅድስና እንቅስቃሴና በጴንጤቆስጤ እምነት፣ ላይ ከፍተኛ ዐሻራ አሳርፏል። የዌስሊያን ሥነ-መለኮታዊ ትውፊት፣ የኢትዮጵያን የወንጌላውያን እንቅስቃሴዎች ጨምሮ፣ የአፍሪካን ክርስትና በመቅረጽ ረገድ ጉልህ ሚና ተጫውቷል።

የእውነተኛይቱ ቤተ ክርስቲያን ምልክቶች

የፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮት (ኤክሌሲዮሎጂ) እውነተኛይቱን ቤተ ክርስቲያን የሚገልጸው፣ በሁለት ወይም በሦስት መሠረታዊ 'ምልክቶች' ላይ ባለው ጽኑ አቋም ነው። ለሉተራንና ለተሐድሶ ትውፊቶች፣ ሁለቱ ዋነኛ ምልክቶች፦ የወንጌል እውነተኛ ስብከት እና የምሥጢራት ትክክለኛ አፈጻጸም ናቸው። አንዳንዶቹ የተሐድሶ ትውፊቶች ሦስተኛ ምልክት ይጨምራሉ፤ ይኸውም የቤተ ክርስቲያን ተግሣጽ ነው። እነዚህ መደበኛ መመዘኛዎች፣ የሮማ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን 'የሐዋርያት ተተኪነት' ለቤተ ክርስቲያን ማንነት ይሰጠው ከነበረው ከፍተኛ አጽንዖት ጋር ፍጹም ይቃረናሉ። ለፕሮቴስታንቶች፣ ቤተ ክርስቲያን የምትገኘው ወንጌል በታማኝነት በሚሰበክበትና ምሥጢራት በትክክል በሚፈጸሙበት ቦታ ሁሉ ነው፤ ይህ ደግሞ አገልጋዩ (ካህኑ) ባልተቋረጠ የኤጲስቆጶሳት የሹመት ሰንሰለት ውስጥ ቆመም አልቆመም የሚለው ጉዳይ ወሳኝነት የለውም።

ይህ የቤተ ክርስቲያን መርህ፣ ለተለያዩ የፕሮቴስታንት ቤተ ክርስቲያን አወቃቀሮች ጉልህ አንድምታ አለው። የቤተ ክርስቲያን ምልክቶች ከመዋቅራዊነት ይልቅ ተግባራዊ ከሆኑ፣ አንዳችም የተለየ ድርጅታዊ ቅርጽ 'ብቸኛ መለኮታዊ ሥልጣን አለው' ተብሎ አይታሰብም። በመሆኑም፣ መሠረታዊ ተግባራቱ እስከተጠበቁ ድረስ፣ የጉባኤያዊ ፣ የሽማግሌያዊ ፣ የኤጲስቆጶሳዊ ፣ እና የነጻ ቤተ ክርስቲያን መዋቅሮች ሁሉ፣ የአንዲት ቤተ ክርስቲያን ሕጋዊ ድርጅታዊ መግለጫዎች ሊሆኑ ይችላሉ። ይህ የቤተ ክርስቲያን ብዙነት ፣ የፕሮቴስታንቲዝም ጥንካሬም (ተለዋዋጭነት፣ ልዩነት) ድክመትም (መከፋፈል፣ የሚታይ አንድነት አለመኖር) ሆኖ ቀጥሏል።

ጥምቀት

የፕሮቴስታንት ትውፊቶች በጥምቀት ዙሪያ የተከፋፈሉ ሲሆን፤ ይህም ስለ ኪዳን፣ ስለ ጸጋ፣ እንዲሁም በእምነትና በምሥጢራት መካከል ስላለው ግንኙነት ያላቸውን ጥልቅ ሥነ-መለኮታዊ ልዩነት የሚያንጸባርቅ ነው። የሉተራንና የተሐድሶ ትውፊቶች፣ የሕፃናት ጥምቀትን ወደ ጸጋው ማኅበረሰብ የመቀላቀያ የኪዳን ምልክት አድርገው ይቆጥሩታል፤ ጥምቀትንም እንደ ግለሰቡ የእምነት መግለጫ ሳይሆን፣ እንደ እግዚአብሔር የጸጋ ሥራ አድርገው ይገነዘባሉ። በሌላ በኩል፣ ባፕቲስቶች፣ አናባፕቲስቶችና አብዛኛዎቹ የነጻ ቤተ ክርስቲያን ትውፊቶች፣ ሥነ-መለኮታዊ ተቀባይነት ያለው ብቸኛው የጥምቀት ዓይነት 'የአማኞች ጥምቀት' በንቃተ ኅሊና የግል የእምነት ምስክርነት የሰጡ ሰዎች ብቻ የሚጠመቁት ጥምቀት እንደሆነ አጥብቀው ይከራከራሉ።

በኢትዮጵያ የወንጌላውያን ዐውድ ውስጥ፣ ይህ ክርክር በተለየ ሁኔታ የጎላ ሆኖ ይገኛል። ምክንያቱም የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የሕፃናት ጥምቀትን አጥብቃ የምትፈጽም በመሆኗ (ብዙውን ጊዜ ለወንዶች በ40ኛው፣ ለሴቶች በ80ኛው ቀን)፣ አብዛኛዎቹ የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ደግሞ 'የአማኞችን ጥምቀት' ብቻ በመደገፍ የሕፃናት ጥምቀትን ውድቅ ያደርጋሉ። በዚህም የተነሳ፣ ይህ የጥምቀት ጉዳይ በፕሮቴስታንት አብያተ ክርስቲያናትና በኢትዮጵያ ኦርቶዶክሳዊ ትውፊት መካከል ዋነኛ የሥነ-መለኮት የውጥረት ነጥብ ሆኖ ቆይቷል።

የጌታ እራት

የፕሮቴስታንት ትውፊቶች ስለ ቅዱስ ቁርባን (የጌታ እራት) ሦስት የተለያዩ አቋሞችን ያንጸባርቃሉ። የመጀመሪያው የሉተራን ትውፊት ሲሆን፣ ክርስቶስ በኅብስቱና በወይኑ "ውስጥ፣ አብሮ፣ እና ሥር" በእውነት እንደሚገኝ ያምናል። ይህ አቋም የካቶሊክን የባሕርይ መለወጥ ሜታፊዚካዊ ትንታኔ ባይቀበልም፣ የክርስቶስን አካላዊ መገኘት ግን አጥብቆ ያጸናል። ጆን ካልቪንን የሚከተለው የተሐድሶ ትውፊት ደግሞ፣ "እውነተኛ መንፈሳዊ ሕልውና" እንዳለ ያስተምራል። በዚህ ዕይታ፣ ክርስቶስ በቅዱስ ቁርባኑ ላይ በእውነት ይገኛል፤ ነገር ግን ሕልውናው በቁሳዊው ንጥረ ነገር (ኅብስቱና ወይኑ) ውስጥ በአካል የታጠረ ሳይሆን በመንፈስ ቅዱስ አማካይነት የሚከናወን፣ እንዲሁም በአማኙ በኩል በእምነት ብቻ የሚቀበሉት መንፈሳዊ መገኘት ነው። በሦስተኛ ደረጃ፣ የዝዊንግሊ እና የባፕቲስት ትውፊቶች የጌታን እራት እንደ ንጹሕ መታሰቢያ አድርገው ይገነዘባሉ። ለእነርሱ ቅዱስ ቁርባኑ ምንም ዓይነት ተጨማሪ ጸጋ የማያስተላልፍ፣ ይልቁንም የክርስቶስን ቤዛዊ መሥዋዕትነት የሚያስታውስና የሚወክል ምሳሌያዊ ምልክት ብቻ ነው።

የኢትዮጵያ ክርስትና ጥንታዊነት

የኢትዮጵያ ክርስትና በዓለም ላይ ካሉት እጅግ ጥንታዊ የክርስትና ትውፊቶች አንዱ ነው። በአንዳንድ ምሁራን ዘንድ፣ የኢትዮጵያዊው ጃንደረባ መመለስ (የሐዋርያት ሥራ 8፥26-40)፣ ገና በሐዋርያት ዘመን በቀደመችው ቤተ ክርስቲያን እና በኢትዮጵያ ቤተ መንግሥት መካከል የነበረውን ግንኙነት እንደሚያሳይ ተደርጎ ይተረጎማል፤ ምንም እንኳ የዚህ ትርጓሜ ታሪካዊ አስተማማኝነት አሁንም አከራካሪ ቢሆንም። ይሁንና በታሪክ ይበልጥ የተረጋገጠው ክስተት፣ የአክሱም መንግሥት በአራተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ወደ ክርስትና መመለሱ ነው። ይህም የሆነው ሶሪያዊው ሚስዮናዊ ፍሬምናጦስ (በኢትዮጵያ 'አባ ሰላማ ከሣቴ ብርሃን' በመባል የሚታወቀው) እና የአክሱም ንጉሥ ኢዛና በ340 ዓ.ም. ገደማ ክርስትናን በይፋ የመንግሥት ሃይማኖት አድርገው ባወጁበት ጊዜ ነው። ይህም የሮማው ግዛት በቆስጠንጢኖስ ዘመን ወደ ክርስትና ከተመለሰበት ጊዜ ጋር ተቀራራቢ የሆነ ታሪካዊ ክስተት ነው።

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የእስክንድርያን (ኮፕቲክ) የክርስትና ትውፊት በመቀበል፣ ከእስክንድርያው የኮፕቲክ ፓትርያርክ መንበር ጋር ለአሥራ ስድስት መቶ ዘመናት ዘልቆ የቆየ ኅብረት ነበራት። ይህ ኅብረት የቀጠለው፣ በ1959 ዓ.ም. ብፁዕ ወቅዱስ አቡነ ባስልዮስ የመጀመሪያው ተወላጅ ኢትዮጵያዊ ፓትርያርክ ሆነው እስከ ተሾሙበት ጊዜ ድረስ ነበር። 'ተዋሕዶ' (በግዕዝ 'አንድ መሆን' ማለት ነው) የሚለው ቃል፣ የቤተ ክርስቲያኒቱን 'ማያፊዚት' ክርስቶሎጂ የሚያመለክት ነው፤ ይህም የክርስቶስን አንድ ባሕርይ፣ የመለኮታዊና የሰብአዊ ተፈጥሮዎች ፍጹም አንድነት አጥብቆ የሚያጸና እና፣ የኬልቄዶን ጉባኤ (451 ዓ.ም.) ያወጣውን 'የሁለት ባሕርያት' ቀመር የሚቃወም ነው። ይህ የክርስቶሎጂ አቋም ከኮፕቲክ፣ ከአርሜኒያ፣ እና ከሶሪያ ኦርቶዶክስ አብያተ ክርስቲያናት (የኦርየንታል ኦርቶዶክስ ቤተሰብ) ጋር የሚያመሳስላት ሲሆን፣ የኢትዮጵያን ኦርቶዶክስ ትውፊት ከምዕራቡ የካቶሊክ እንዲሁም ከምሥራቅ ኦርቶዶክስ አብያተ ክርስቲያናት የሚለይ መሠረታዊ ሥነ-መለኮታዊ መለያ ነው።

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ እምነት ሥነ-መለኮታዊ ሀብት

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ እጅግ በበለጸገ ሥነ-መለኮታዊ፣ ሥርዓተ-አምልኮአዊ ፣ እና መንፈሳዊ ቅርሷ ትታወቃለች። በግዕዝ ቋንቋ የሚካሄደው የአምልኮ ሥርዓት፣ የሐዋርያት ቅዳሴ (በክርስትና ታሪክ ውስጥ ካሉት እጅግ ጥንታዊ አናፎራዎች አንዱ)፣ የተራቀቀው የበዓላትና የጾም ዑደት፣ እንዲሁም 'ታቦትን' በእያንዳንዱ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ እንደ ማዕከላዊ የአምልኮ አካል አድርጎ የማስቀመጥ ልዩ ልምምዷ፣ ከአይሁዳዊና ከአፍሪካዊ ባህላዊ አካላት ጋር በጥልቀት የተዋሐደ የክርስትና ዓይነትን ይወክላል። ቤተ ክርስቲያኒቱ ቀዳሚት ሰንበትንና (ቅዳሜን) እሑድን አክብራ ትጠብቃለች (ይህም በአይሁዳዊ-ክርስትና ላይ የተመሠረተ ልምምድ ነው)፤ ጥብቅ የሆኑ የአመጋገብ ሕጎችን ትከተላለች፤ ግርዛትን ታከናውናለች፤ እንዲሁም እጅግ ሰፊ የሆነ የቅዱሳን መታሰቢያዎችን (ስንክሳርን) ታከብራለች።

በባህላዊው የቤተ ክርስቲያን 'አብነት ትምህርት ቤቶች' አማካይነት የሚተላለፈው ሥነ-መለኮታዊ ሥርዓተ-ትምህርት፣ ንባብ፣ ቅኔ (የግጥምና ፍልስፍና ጥበብ)፣ ዜማ (መንፈሳዊ ሙዚቃ)፣ አቋቋም (ከበሮ፣ ጽናጽልና መንፈሳዊ ውዝዋዜን ያካተተ)፣ እንዲሁም የትርጓሜ መጻሕፍትን (የመጽሐፍ ቅዱስና የአበው ጥናት) ያጠቃልላል። ይህ የተራቀቀና ጥልቅ የሆነ የትምህርት ትውፊት፣ እንደ ዐፄ ዘርዐ ያዕቆብ (ፈላስፋው ንጉሠ ነገሥት፣ 15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን)፣ እና አባ እስጢፋኖስ / ዘርዓ ብሩክ (የገዳማዊ ተሐድሶ አራማጆች፣ 15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን) ያሉ ታላላቅ የሥነ-መለኮት ሰዎችን አፍርቷል፤ የእነዚህም አባቶች ሥራዎች ከጊዜ በኋላ ከተነሱት የፕሮቴስታንት የተሐድሶ ሐሳቦች ጋር የሚመሳሰሉ ዐበይት ጭብጦችን አስቀድመው ያንጸባረቁ ነበሩ።

የደቂቀ እስጢፋኖስ ንቅናቄ፦ የኢትዮጵያ የቅድመ-ተሐድሶ ንቅናቄ

በ15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን (በ1450ዎቹ ገደማ) በአባ እስጢፋኖስና በደቀ መዛሙርቱ የተጀመረው "የደቂቀ እስጢፋኖስ" ንቅናቄ፣ ምናልባትም በኢትዮጵያ የክርስትና ታሪክ ውስጥ እጅግ ጉልህ ስፍራ የሚሰጠው የቅድመ-ተሐድሶ (Proto-Reformation) እንቅስቃሴ ነው።

የደቂቀ እስጢፋኖስ ዐበይት ሥነ-መለኮታዊ መርሆች የሚከተሉትን ያካትታሉ፦ (1) ድነት በሥርዓታዊ አፈጻጸም ሳይሆን በክርስቶስ የቤዛነት መሥዋዕትነት ብቻ እንደሚገኝ ማመን፤ (2) በወቅቱ በነበረው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ዐውድ ይዘወተር የነበረውን ለሥዕላት፣ ለመስቀልና ለድንግል ማርያም የሚቀርብ ስግደትን መቃወም፤ (3) ስግደት (አምልኮ) ለእግዚአብሔር ብቻ የሚገባ ነው በሚል ጽኑ እምነት፣ ለንጉሠ ነገሥቱ ላለመስገድ መወሰን፤ (4) ቅዱሳት መጻሕፍትን ብቸኛ የእምነትና የተግባር መለኪያ አድርጎ መቀበል፤ እና (5) እጅግ ጥብቅ የሆነ ገዳማዊና ማኅበራዊ ሥነ-ምግባርን መከተል።

በእነዚህ ጽኑ አቋሞቻቸው የተነሳ፣ እስጢፋኖስና ደቀ መዛሙርቱ በንጉሠ ነገሥት ዘርዐ ያዕቆብ ዘመነ መንግሥት (1434–1468) ጽኑ ስደት ደርሶባቸዋል። ንጉሡ ለርሱ ላለመስገድ መወሰናቸውን እንደ ፖለቲካዊ ዓመፅ (Rebellion)፣ የተለመደውን የቤተ ክርስቲያን ሥርዓት መቃወማቸውን ደግሞ እንደ መናፍቅነት (Heresy) ቆጥሮታል። በዚህም የተነሳ፣ ብዙዎቹ በሰማዕትነት አልፈዋል፤ የተቀሩት ደግሞ ወደ ሩቅ የኢትዮጵያ ግዛቶች (በተለይም ወደ ትግራይ) በግዞት ተሰደዋል። ሆኖም፣ ጥቂት ማኅበረሰቦቻቸው ይህንን ልዩ ትውፊት ለዘመናት ጠብቀው አቆይተዋል።

ይህ ንቅናቄ ከአውሮፓውያን የተሐድሶ እንቅስቃሴ ጋር ያለው መመሳሰል እጅግ አስገራሚ ነው፦ ቅዱሳት መጻሕፍትን ብቻ እንደ መለኪያ መቀበላቸው (ሶላ ስክሪፕቱራ)፤ ድነት በቅዱሳን አማላጅነት ሳይሆን በክርስቶስ ብቻ መሆኑን ማመናቸው (ሶሉስ ክሪስተስ )፤ አምልኮ ለንጉሥ ወይም ለሥዕላት ሳይሆን ለእግዚአብሔር ብቻ መሆኑን ማወጃቸው (ሶሊ ዴዎ ግሎሪያ )፤ እንዲሁም ለእነዚህ እምነቶቻቸው ስደትን በደስታ መቀበላቸው ዐበይት ማሳያዎች ናቸው። እነዚህ መመሳሰሎች፣ ንቅናቄው ፍጹም ራሱን የቻለ ሥነ-መለኮታዊ ዕድገት መሆኑን፣ ወይስ (አንዳንዶች እንደሚገምቱት) በሕንድ ውቅያኖስ የንግድ መስመሮች በኩል ወደ ኢትዮጵያ የደረሱ ሰፋፊ የተሐድሶ ሐሳቦች ተጽዕኖ መኖሩን አስመልክቶ የታሪክ ምሁራንን የሚያወያይ ግልጽ ጥያቄ ነው።

የንጉሠ ነገሥት ዘርዐ ያዕቆብ ሥነ-መለኮታዊ ቅርስ

ንጉሠ ነገሥት ዘርዐ ያዕቆብ (1434-1468) በኢትዮጵያ የቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ ሃይማኖታዊ ማሻሻያዎችንና ጥብቅ ተቋማዊ ወግ አጥባቂነትን በአንድነት የሚወክል ታላቅ ሥነ-መለኮታዊ መሪ ነው። (ማሳሰቢያ፦ ከዴካርት በፊት የተጻፈውና የምክንያታዊነትና የተፈጥሮ ሥነ-መለኮት ፍልስፍና ሥራ የሆነው "ሐተታ ዘርዐ ያዕቆብ"፣ የዚህ 15ኛው መቶ ክፍለ ዘመን ንጉሥ ሥራ ሳይሆን፣ በ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የኖረው ፈላስፋው ዘርዐ ያዕቆብ ሥራ መሆኑን ዘመናዊ የታሪክ ጥናት ያረጋግጣል። የንጉሡ ሥነ-መለኮታዊ ውርስ በዋነኝነት የሚታወቀው እንደ "መጽሐፈ ብርሃን" ባሉ የዶግማ ሥራዎቹ ነው።) ሆኖም፣ ንጉሡ እንደ መሪ፣ የደቂቀ እስጢፋኖስን ንቅናቄ በጭካኔ በማፈን በአምልኮ ሥርዓቶች ላይ ጥብቅ ወጥነት እንዲሰፍን አስገድዷል። የእርሱ ዘመነ መንግሥት፣ በሃይማኖታዊ ሥነ-መለኮት ማሻሻያና በፖለቲካዊ ሥልጣን መካከል ያለውን ውስብስብ መስተጋብር ፍንትው አድርጎ ያሳያል፤ ይህም ከአውሮፓ የተሐድሶ ታሪክ ዐውድ ጋር የሚመሳሰል ተለዋዋጭነት አለው።

የመጀመሪያዎቹ የፕሮቴስታንት ሚስዮናውያን (የ19ኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ)

በኢትዮጵያ ቀጣይነት ያለው የመጀመሪያው የፕሮቴስታንት ሚስዮናውያን እንቅስቃሴ የተጀመረው በ1830ዎቹ ሲሆን፣ ይህም የለንደን ሚሽን ሶሳይቲ (በኋላም የቤተ ክርስቲያን ሚስዮናዊ ሶሳይቲ/CMS እና የባዝል ሚሽንን ያካተተው) ወኪሎች ወደ አገር ውስጥ የገቡበት ወቅት ነው። በኋላ ላይ በምሥራቅ አፍሪካ ባደረገው አሰሳ የሚታወቀው ጀርመናዊው ሉተራን ሚስዮናዊ ዮሃን ሉድቪግ ክራፕፍ፣ በኢትዮጵያ (1838-1843) ለበርካታ ዓመታት በመቆየት በአማርኛ ቋንቋ ሰዋስውና መዝገበ-ቃላት ላይ ከፍተኛ የቋንቋ ጥናት ሥራዎችን አከናውኗል። ስለ ኢትዮጵያ ክርስትና የጻፈው ዘገባ፣ ለጥንታዊነቱ ያለውን አድናቆትና በወቅቱ የነበረውን የኦርቶዶክስ መንፈሳዊ ሕይወት "ሥርዓታዊና አጉል እምነት የበዛበት" ነው በማለት ተችቷል።

እነዚህ የመጀመሪያ ሚስዮናውያን እጅግ ፈታኝ በሆነ ዐውድ ውስጥ ይሠሩ ነበር። የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የፕሮቴስታንቶችን ዓላማ በጥርጣሬ ትመለከት ነበር፤ ለዚህም በቂ ምክንያት ነበራት። ሚስዮናውያኑ ብዙውን ጊዜ ተልእኳቸውን ጥንታዊውን የኦርቶዶክስ ትውፊት ከማክበር ይልቅ፣ በውጫዊ መልክ ብቻ ክርስቲያን የሆኑትን "ክርስቲያን የማድረግ" ተግባር አድርገው ይረዱት ነበር። ዐፄ ቴዎድሮስ ዳግማዊ (1855–1868) መጀመሪያ ላይ የፕሮቴስታንት የእጅ ጥበብ ባለሙያዎችንና ቴክኒሻኖችን በደስታ ቢቀበሉም፣ በሚስዮናዊነት ዓላማቸው ላይ እምነት ስላልነበራቸው በመጨረሻ በርካታ የአውሮፓ ሚስዮናውያንን አሰሩ፤ ይህም የ1868ቱን የእንግሊዝ ወታደራዊ ዘመቻ (መቅደላ ዘመቻ) ያስከተለ ክስተት ሆነ።

የስዊድን ወንጌላዊ ተልእኮና የኢትዮጵያ ወንጌላዊት ቤተ ክርስቲያን መካነ ኢየሱስ

እ.ኤ.አ. በ1866 የተመሠረተው የስዊድን ኢቫንጀሊካል ሚስዮን በኤርትራ ሥራውን ከጀመረ በኋላ፣ ወደ ምዕራብ ኢትዮጵያ በመዝለቅ በኦሮሞ ሕዝብ መካከል ወንጌልን ማስፋፋት ጀመረ። የዚህ ሚሽን አካሄድ ከቀደሙት የሚለየው ለቋንቋ ትርጉም፣ ለንባብና ለሀገር በቀል አመራር ሥልጠና በሰጠው ከፍተኛ ትኩረት ነው። ስዊድናዊው ሚስዮናዊ ኦኔሲሞስ ነሲብ (በባርነት ተወልዶ፣ በኢቫንጀሊካል ሚስዮን አማካኝነት ነጻ ወጥቶ በወንጌላዊነት የተሾመ) አዲስ ኪዳንን ወደ ኦሮምኛ መተርጎሙ በኢትዮጵያ ፕሮቴስታንት ታሪክ ውስጥ ትልቅ ምዕራፍ ነው። ይህም ወንጌል በአፍ መፍቻ ቋንቋቸው ለኦሮሞ ሕዝብ እንዲደርስ አስችሏል።

በ1959 ዓ.ም. የተመሠረተችው የኢትዮጵያ ወንጌላዊት ቤተ ክርስቲያን መካነ ኢየሱስ ፣ ከዚህ የስዊድን ሚሽን ቅርስ ተነሥታ ዛሬ በዓለም ላይ ካሉት ትላልቅ የሉተራን አብያተ ክርስቲያናት አንዷ ሆናለች፤ በአሁኑ ወቅትም ከዘጠኝ ሚሊዮን በላይ አባላት አሏት። የቤተ ክርስቲያኒቱ ዕድገት በተለይም ከ1974ቱ አብዮት በኋላ፣ የደርግ አገዛዝ የሃይማኖት እንቅስቃሴን በገደበበት ወቅት የታየው አስደናቂ ነበር። ስደት ቤተ ክርስቲያንን ከማዳከም ይልቅ፣ ልክ በጥንቷ የሮም ግዛትና በዘመናችን የቻይና የቤት አብያተ ክርስቲያናት እንደሚታየው፣ በአስገራሚ ሁኔታ እንዲጠናከርና እንዲስፋፋ አድርጎታል።

የሱዳን ኢንተሪየር ሚሽን (SIM) እና የኢትዮጵያ ቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያን

የሱዳን ኢንተሪየር ሚሽን (SIM—አሁን ሲም ኢንተርናሽናል በመባል የሚታወቀው) በ1927 ዓ.ም. በኢትዮጵያ ሥራ የጀመረው በዋነኝነት በደቡብ ኢትዮጵያ በሚገኙት የወላይታ፣ የሀዲያና የከምባታ ሕዝቦች መካከል ነበር። ከሲም አገልግሎት የተወለደችው የኢትዮጵያ ቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያን፣ በአገሪቱ ካሉት ትላልቅ የፕሮቴስታንት ቤተ እምነቶች አንዷ ሆና አድጋለች። ሥነ-መለኮታዊ ጠባይዋ በመጽሐፍ ቅዱስ ሥልጣንና በግል መለወጥ ላይ ባለው ወግ አጥባቂ ወንጌላዊ አጽንዖት የሚታወቅ ሲሆን፣ ይህም ለቤተ ክርስቲያን ተከላና ለወንጌል ስርጭት ከሚሰጠው ከፍተኛ ትኩረት ጋር የተቆራኘ ነው።

በጣሊያን ወረራ (1936-1941) እና በቀጣዩ የደርግ ዘመን (1974-1991)፣ የቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያን አስደናቂ የመቋቋም አቅም አሳይታለች። ደርግ አብያተ ክርስቲያናትን ሲዘጋ፣ ንብረቶችን ሲወርስና የቤተ ክርስቲያን መሪዎችን ሲያስር፣ ሲም (SIM) አስቀድሞ የገነባውና በራሱ የሚተዳደር የሀገር በቀል አመራር እንቅስቃሴውን በቤት አብያተ ክርስቲያናት፣ በድብቅ ሰንሰለቶችና መደበኛ ባልሆኑ ስብሰባዎች አማካኝነት ጠብቆታል። ይህ የስደት ዘመን በአስገራሚ ሁኔታ ከፍተኛ የዕድገት ወቅት ነበር፤ ጥናቶች እንደሚያሳዩት የቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያን አባላት በ1974 ዓ.ም. ከነበረበት 50,000 በ1991 ዓ.ም. ወደ አምስት ሚሊዮን አድጓል።

የጴንጤቆስጤ ንቅናቄ በኢትዮጵያ

የኢትዮጵያ ጴንጤቆስጤ እምነት በ1960ዎቹ ከሁለት ዋና ዋና ምንጮች የተቀዳ ነው፦ አንደኛው የዓለም አቀፍ የጴንጤቆስጤ ሚስዮናውያን ተጽዕኖ ሲሆን፣ ሁለተኛው ደግሞ በ1966 እ.ኤ.አ. በአዲስ አበባ በሚገኘው የመጽሐፍ ቅዱስ አካዳሚ ተማሪዎች መካከል የፈነዳው አገር በቀል የመነቃቃት ንቅናቄ ነው። በ1967 እ.ኤ.አ. የተመሠረተው የኢትዮጵያ ሙሉ ወንጌል አማኞች ቤተ ክርስቲያን የዚህ እንቅስቃሴ ዋነኛ ድርጅታዊ መግለጫ ሆነ። የንቅናቄው ዕድገት እጅግ አስገራሚ ነበር፤ በ1960ዎቹ አጋማሽ በጥቂት የከተማ ወጣቶች ከተመሠረተ የጸሎት ሕብረት ተነሥቶ፣ ዛሬ ከአምስት ሚሊዮን በላይ አባላት ያሉት ትልቅ ቤተ እምነት ለመሆን በቅቷል።

የኢትዮጵያ ጴንጤቆስጤ እምነት ልዩ የሆነ ሥነ-መለኮታዊ ውሕደትን ያንጸባርቃል። መሠረታዊ አስተምህሮው በዓለም አቀፉ የጴንጤቆስጤ ትውፊት ላይ የተመሠረተ ሆኖ በመንፈስ ቅዱስ ጥምቀት፣ በጸጋ ስጦታዎች፣ በፈውስ ጸሎትና በጌታ ዳግም ምጽዓት አጣዳፊነት ላይ ያተኩራል። ሆኖም፣ የአምልኮ መግለጫዎቹ በኢትዮጵያዊ ባህላዊና መንፈሳዊ ስሜቶች በጥልቀት የተቀረጹ ናቸው። እንደ ረጅም ሰዓታት የጸሎት ትጋት (ጸሎት ቱባ)፣ ከፍተኛ ድምፅ ያለው የጋራ ምልጃና የፈውስ አገልግሎት ልምምዶች፣ በፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮታዊ ማዕቀፍ ውስጥ ቢቀርቡም ከአገሬው መንፈሳዊ ልምምዶች ጋር በእጅጉ ይጣጣማሉ። ይህ የባህልና የሥነ-መለኮት ውሕደት፣ በወንጌልና በባህል መካከል ስላለው ግንኙነት ጠቃሚ የሆኑ ሥነ-መለኮታዊ ጥያቄዎችን ያስነሳል።

የፕሮቴስታንትና የኦርቶዶክስ ግንኙነት በኢትዮጵያ

በፕሮቴስታንት አብያተ ክርስቲያናትና በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን መካከል ያለው ግንኙነት ውስብስብና አንዳንዴም የሻከረ ታሪክ ነበረው። ከኢኦተቤ ዕይታ አንጻር፣ የፕሮቴስታንት ተልእኮዎች የቤተ ክርስቲያኒቱን ታሪካዊና ሥነ-መለኮታዊ ሥልጣን የሚያዳክሙ፣ ማኅበረሰቡን የሚከፋፍሉና ባለ 1,600 ዓመታት ዕድሜ ያለውን የክርስትና ባህል ሕጋዊነት የሚጋፉ የውጭ ወረራዎች ተደርገው ይወሰዱ ነበር። በኢኦተቤ ልማዶች ላይ የሚሰነዘሩ የፕሮቴስታንት ትችቶች፣ ለድንግል ማርያምና ለቅዱሳን የሚሰጥ ክብር፣ የታቦት ሚና፣ ለሙታን የሚደረግ ጸሎትና ረጅም የአምልኮ ሥርዓቶች፣ ብዙውን ጊዜ በኢትዮጵያዊ ክርስቲያናዊ ማንነት ላይ እንደተሰነዘሩ ጥቃቶች ተደርገው ተረድተዋል።

በሌላ በኩል፣ ፕሮቴስታንቶች ሃይማኖታዊ ሥርዓት በግል ሕያው እምነትና በንስሐ ሊተካ ይገባል በሚል አቋማቸው በሚስዮናዊነት ተግባራት ላይ ተሰማርተዋል። 'የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ተሐድሶ ያስፈልጋታል' የሚለው ውስጣዊ (አንዳንዴም ግልጽ) የሆነው አቋማቸው፣ ፕሮቴስታንቶችን በሥነ-መለኮታዊና በባህላዊ ስሜታዊ ሥፍራ ላይ አስቀምጧቸዋል፤ ምክንያቱም ወንጌልን ለአሥራ ስድስት ክፍለ ዘመናት ክርስቲያን ለነበረ ሕዝብ እያደረሱ መሆናቸው ልዩ ውጥረት ይፈጥራል።

ይሁንና በቅርብ ጊዜያት ሰፊ ወደሆነ የጋራ ውይይት የሚመሩ እንቅስቃሴዎች ታይተዋል። የኢትዮጵያ አብያተ ክርስቲያናት ምክር ቤት የፕሮቴስታንት ቤተ እምነቶችን እርስ በርስ በማገናኘት ረገድ ሚና እየተጫወተ ሲሆን፣ የአፍሪካ አብያተ ክርስቲያናት ጉባኤም አንዳንድ የፕሮቴስታንትና የኦርቶዶክስ ስብሰባዎችን አመቻችቷል። ለእውነተኛ ውይይት የሚያስፈልገው ሥነ-መለኮታዊ ሥራ ሰፊ ቢሆንም፤ ለቅዱስ ቃሉ ያላቸው የጋራ ቁርጠኝነት፣ ሁለቱም የሚቀበሉት የኒቂያ የሃይማኖት መግለጫ እና የዘመናዊቷ ኢትዮጵያ የጋራ ማኅበራዊ ዐውድ ለወደፊት መቀራረብ መሠረት ሊሆኑ ይችላሉ።

የፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮት በዘመናዊው የኢትዮጵያ ዐውድ ውስጥ ጉልህ ፋይዳ ያላቸው በርካታ አስተዋጽኦዎችን ያበረክታል። የ'ሶላ ስክሪፕቱራ' መርህ፣ በትክክል ሲተረጎም፣ እያንዳንዱ የክርስቲያን ማኅበረሰብ ለእግዚአብሔር ቃል ቀጥተኛ ተጠያቂነት እንዲኖረው ያደርጋል፤ ይህም የወንጌልን ዋና መልእክት በሚከልሉ ባህላዊ ወጎች ለተከበቡ ማኅበረሰቦች ሥር-ነቀል የሆነ የመታደስ ኃይልን ይሰጣል። 'በእምነት ብቻ ስለመጽደቅ' የሚሰጠው አጽንዖት፣ በቅዱስ እግዚአብሔር ፊት ስለ ሥነ-ምግባራዊ ብቁነት ያለውን ዓለም አቀፋዊ የሰው ልጅ ስጋት የሚፈታ ሲሆን፣ የጥፋተኝነት ስሜትን በማስወገድ መለኮታዊ ተቀባይነትን የማረጋገጥ አስፈላጊነትን በቀጥታ ይመልሳል።

የፕሮቴስታንት እምነት ቅዱሳት መጻሕፍትን ለማንኛውም አማኝ ተደራሽ ለማድረግ ያለው ጽኑ አቋም፣ ለትርጉም ሥራ፣ ለንባብና በአፍ መፍቻ ቋንቋ ለሚቀርብ አምልኮ በሚሰጠው ቁርጠኝነት ይገለጻል። ይህም የፕሮቴስታንት ተልእኮዎች በደረሱባቸው ሥፍራዎች ሁሉ በባህልና በትምህርት ላይ ከፍተኛ የሆነ "ዲሞክራሲያዊ" ተጽዕኖ እንዲያሳድሩ ረድቷቸዋል። በኢትዮጵያ መጽሐፍ ቅዱስን ወደ አማርኛ፣ ኦሮምኛ፣ ትግርኛ፣ ወላይታና ሌሎች ቋንቋዎች መተርጎም ሃይማኖታዊ ዓላማው እንደተጠበቀ ሆኖ፣ ለቋንቋዎቹ ጥበቃና ለሥነ-ጽሑፍ ዕድገት ከፍተኛ አስተዋጽኦ ያበረከተ ታላቅ የባህል ስኬት ነው።

የፕሮቴስታንት ትውፊት ሥነ-መለኮታዊ ብዝሃነት፣ አንዳንዴ የተበታተነ ቢመስልም፣ አንዳችም ሥነ-መለኮታዊ ቀመር የማይጥፈውን የመለኮታዊ መገለጥ ሀብት አሟጦ ሊገልጸው እንደማይችል እውነተኛ ዕውቅና መስጠቱን ያሳያል። በዓለም አቀፍ የፕሮቴስታንት እምነት ውስጥ የሉተራን፣ የተሐድሶ፣ የሜቶዲስት፣ የባፕቲስት፣ የጴንጤቆስጤና የካሪዝማቲክ ትውፊቶች መኖር፣ ሥነ-መለኮታዊ ፈጠራን ከማበረታታቱም በላይ፣ ይበልጥ በተዋረድ የታጠሩ ወጎች ሊያደርጉት በማይችሉት ፍጥነት ለዐውዳዊ ሁኔታዎች ምላሽ ለመስጠት ያስችላል።

የፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮት ድክመቶችና ትችቶች

የፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮት የራሱ የሆኑ ጉልህ ድክመቶችና ውስጣዊ ውጥረቶችም አሉበት። የ'ሶላ ስክሪፕቱራ' መርህ በተግባር ሲታይ፣ አንዳንዴ አንድነትን ከመፍጠር ይልቅ መከፋፈልን አስከትሏል፤ ምክንያቱም ማኅበረሰቦች አለመግባባቶችን ለመፍታት የሚያስችል የጋራ ሥልጣን ሳይኖራቸው በመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜ ላይ ብቻ ሲከፋፈሉ ይታያሉ። የፕሮቴስታንት ቤተ እምነቶች ቁጥር፣ በአንዳንድ ግምቶች ከ41,000 በላይ መድረሱ ፣ ይህንን የትርጓሜ ፈተና ያንጸባርቃል። እያንዳንዱ ማኅበረሰብ 'ቅዱሳት መጻሕፍትን ብቻ' እከተላለሁ ሲል፣ ውጤቱ የዶክትሪን ግልጽነት ሳይሆን የዶክትሪን መረበሽና ብዝሃነት ሆኗል።

ሌላው ትችት ደግሞ፣ የፕሮቴስታንት ትውፊት አንዳንዴ ማኅበረሰቦችን ከታሪካዊ የክርስትና እምነት ጥልቀት በሚለይ መንገድ ይሠራል የሚል ነው። ይህም በአምልኮ ልምምድ ረገድ "ቀጭን" የሆኑ፣ በማሰላሰል መንፈሳዊነት የደከሙ፣ እና ሰፊ የትርጓሜ ማኅበረሰብ እገዛ ሳይኖር ቅዱሳት መጻሕፍትን በግል ብቻ የመረዳት አቅማቸውን በተመለከተ ከልክ ያለፈ ብሩህ ተስፋ ያላቸው የክርስትና ዓይነቶች እንዲፈጠሩ አድርጓል። ይህ ትችት በኢትዮጵያ ዐውድ ውስጥ ልዩ ኃይል አለው፤ ምክንያቱም የፕሮቴስታንት ማኅበረሰቦች አንዳንዴ የኢኦተቤን የበለጸገ መንፈሳዊ ቅርስ፣ በአንጻራዊ ሁኔታ "ደካማ" በሆነ የአምልኮ ባህል ሲተኩት ይታያል።

በኢትዮጵያ ዐውድ ውስጥ የፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮት ከምዕራባውያን ባህል ጋር ተጠቅልሎ መቅረቡ የማያቋርጥ ችግር ሆኖ ቆይቷል። የመጀመሪያዎቹ የፕሮቴስታንት ሚስዮናውያን ወንጌልን ከአውሮፓውያን ዘመናዊነት ጋር በማምታታት፣ ክርስትናን ከኢትዮጵያዊነት ስሜት ጋር በማይጣጣሙና በባህል ባዕድ በሆኑ ቅርጾች አቅርበውታል። የምዕራባውያን ፕሮቴስታንቶች የሕንጻ አሠራር፣ ሙዚቃ፣ አምልኮና ድርጅታዊ መዋቅሮች፣ አንዳንዴ ከአፍሪካ ክርስቲያናዊ ቅርስ ጋር ያለውን ቀጣይነት በሚያበላሹ መንገዶች ተጭነዋል። በወንጌልና በባህላዊ መግለጫዎቹ መካከል ያለውን ልዩነት መለየት፣ ይኸውም "መሠረታዊ ክርስቲያናዊ" የሆነውን ከባህላዊው መለየት፣ የዐውዳዊ ሥነ-መለኮት ማዕከላዊ ተግዳሮት ሆኖ ይቀጥላል።

ዐውዳዊ ሥነ-መለኮትና የኢትዮጵያ ሁኔታ

እንደ እስጢፋኖስ ቤቫንስ (Stephen Bevans - Models of Contextual Theology)፣ ሮበርት ሽሬተር፣ እንዲሁም በአፍሪካ ዐውድ ውስጥ እንደ ጆን ምቢቲ፣ ክዋሜ ቤዲያኮና ላሚን ሳኔህ ካሉ ሊቃውንት ጋር የተያያዘው የዐውዳዊ ሥነ-መለኮት ዘርፍ፣ በፕሮቴስታንት ክርስትናና በኢትዮጵያ ባህል መካከል ስላለው ግንኙነት ሥነ-መለኮታዊ ማብራሪያ ይሰጠናል። ቤቫንስ ስድስት የዐውዳዊ ሥነ-መለኮት ሞዴሎችን ይለያል፦ የትርጉም ፣ የአንትሮፖሎጂካል ፣ የተግባራዊ ፣ የሰው ሠራሽ ፣ የትራንስሰንዴንታል እና የተቃራኒ ባህል ሞዴሎች ናቸው። የኢትዮጵያ ፕሮቴስታንት ሥነ-መለኮት እስካሁን በትርጉም ሞዴሉ (ቋሚ መልእክትን ወደ ባህላዊ ቅርጾች ማምጣት) ውስጥ በደመ-ነፍስ ሲሠራ ቆይቷል፤ ነገር ግን የኢትዮጵያን ባህላዊና መንፈሳዊ ጥበብ እንደ ሥነ-መለኮታዊ መነሻ በቁም ነገር ወደሚወስዱት ወደ "ሰው ሠራሽ" እና "አንትሮፖሎጂካል" አቀራረቦች ለመሸጋገር ጠንካራ መከራከሪያዎች አሉ።

የክዋሜ ቤዲያኮ 'የቀዳማዊ ምናብ' ጽንሰ-ሐሳብ እንደሚያመለክተው፣ ባህላዊ የአፍሪካ ሃይማኖታዊ ስሜቶች፣ በግል አምላክ ማመን፣ የመንፈሳዊና የቁሳዊ እውነታዎች መስተጋብር፣ የማኅበረሰቡና የአባቶች ማዕከላዊነት፣ ለወንጌል እንደ እንቅፋት ሳይሆን እንደ ቅድመ-ዝግጅት ያገለግላሉ። ለኢትዮጵያ ሲተገበር፣ ይህ የሚያሳየው የባህላዊው የኢትዮጵያ ሃይማኖት (በኢኦተቤ ውስጥ የተጠበቁ አንዳንድ ክፍሎችን ጨምሮ) መንፈሳዊ ጽንሰ-ሐሳብ፣ ወንጌልን በቀላሉ ከመተካት ይልቅ ዐውዳዊ ለማድረግ አዎንታዊ ግብዓቶችን ሊሰጥ እንደሚችል ነው።

ላሚን ሳኔህ "Translating the Message" (1989) በተሰኘው መጽሐፉ፣ የወንጌል መተርጎም፣ በተለያዩ ባህላዊ ቅርጾች ውስጥ ሥር የመስደድ ችሎታው፣ መሠረታዊ ሥነ-መለኮታዊ መርህ እንጂ የሚስዮናውያን "መቻቻል" አለመሆኑን ይከራከራል። መጽሐፍ ቅዱስ ወደ ኦሮምኛ ወይም ወላይታ ሲተረጎም ከቋንቋ ሽግግር በላይ የሆነ ነገር ይከሰታል፦ ተርጓሚዎችና አንባቢዎች ወንጌል ጥልቅ የባህል ስጋቶቻቸውን እንደሚናገርና የቋንቋ ማንነታቸውን እንደሚያከብር ይገነዘባሉ። ይህ ሥነ-መለኮታዊ ግንዛቤ የኢትዮጵያ ፕሮቴስታንት ክርስትናን እንደ ምዕራባዊ ሥነ-መለኮታዊ ምርት ተቀባይ አድርጎ ከመቁጠር ይልቅ፣ ለዓለም አቀፋዊቷ ቤተ ክርስቲያን የራሱን አስተዋጽኦ ያበረከተ አካል አድርጎ ለማድነቅ ማዕቀፍ ይሰጣል።